Waarschijnlijk kijkt u ietwat verbaasd naar de titel van dit Chanoeka artikel. Gewoonlijk roepen rabbijnen namelijk op om te lernen en hier lijkt het tegenovergestelde te gebeuren: Ik klaag dat er teveel wordt gelernd! Begrijpt u mij niet verkeerd: het is een goede zaak om ons met kennis van ons Jodendom te verrijken, maar de vraag is hoe er wordt geleerd en wat het doel is van de cursus.
Ik herinner mij een ontmoeting met een Amerikaanse bioloog die lange pijpenkrullen droeg, geheel in het zwart was gekleed, zwaar onder de indruk was van mijn voorgaan in de sjoeldienst, vaste bezoeker was van een lerngroep die intensief de kabbala bestudeerde….
maar niet kosjer at!?
De Grieken hadden, in de tijd dat de Chanoeka geschiedenis speelde, geen bezwaar tegen Torastudie. Zij richtten hun anti-joodse pijlen op het naleven van de wetten, het vervullen van mitswot, en dan speciaal op die wetten die geen rationele verklaring hebben zoals de Brit Mila. Zij begrepen dat als de theorie geen praktische opvolging krijgt er uiteindelijk van het Jodendom niets zal overblijven en ook het lernen verdwijnt. En zij hadden en hebben gelijk want: כי נר מצוה ותורה אור – om licht te laten branden hebben we zowel een vlammetje alsook een lontje nodig. Zonder vlam geen licht en zonder lontje geen vlam. Het lontje symboliseert de mitswa en het vlammetje is de Thora.
Maar hoe essentieel het lernen, het licht, ook moge zijn, de praktijk mag niet ontbreken, het naleven van de mitswot. En dan speciaal van die mitswot die we niet kunnen begrijpen en die we uitvoeren omdat G’d dat van ons verlangt, de choekiem. Jodendom is een en al lernen, maar tegelijkertijd ook het besef dat we niet alles kunnen vatten. De menora verlicht de duisternis als er een vlammetje is en een lontje dat het vlammetje vasthoudt: kennis en praktijk, Thora en mitswot.
Maar zagen die Grieken dan niet in dat er een Hogere Kracht moet zijn? Beseften zij zelf dan niet dat zonder Schepper en geen wereld is? Waarom moest in hun optiek alles rationeel benaderbaar zijn?
Mijn natuurkunde leraar heb ik eens de vraag voorgelegd waar we uitkomen als een raket hoger en hoger vliegt. En zijn quasi duidelijke antwoord luidde: in het oneindige!
Iedereen scheen het te begrijpen, terwijl natuurlijk niemand oneindigheid kan vatten.
De verplichting om ’s avonds als het donker is gedurende Chanoeka de menora aan te steken is van kracht zolang er nog mensen op straat zijn, zolang er nog een voetstap waarneembaar is. Het woord voet, רגל, betekent ook: gewoon.
De geboorte van een kind vinden we gewoon. Dat een zaadje in de aarde verrot om vervolgens de bron te zijn van een nieuwe boom, vinden we gewoon. Als ik de bioloog vraag hoe het mogelijk is dat er een kuikentje uit een ei komt en dat een plantje kan groeien, dan luidt zijn antwoord: dat is de natuur, het is gewoon zo. En vervolgens zwijgen we want we menen het begrepen te hebben omdat het gewoon is.
Hoe kan het dat we zo verblind worden en menen dat we iets dat totaal onbegrijpelijk is toch begrijpen omdat het gewoon is? En wat kunnen wij hieraan doen?
Zolang er nog mensen zijn die geloven in gewoon hebben wij de plicht om de menora aan te steken en de duisternis te verlichten, want de lichtjes van de menora vertellen ons dat we moeten lernen en dat we de mitswot dienen na te leven: geen praktijk zonder theorie en geen theorie zonder praktijk.
Maar de zuivere kleine vlammetjes herinneren tegelijkertijd aan het zichtbare wonder van het kruikje olie en tonen dat gewoon een andere benaming is voor het Onbegrijpelijke en G’ddelijke in deze wereld.
Moge het ons allen gegeven zijn dat wij door intensivering van lernen en het naleven van mitswot spoedig in onze dagen de menora zullen mogen zien branden in de herbouwde Derde Tempel in Jeruzalem. Dan zal niemand zich meer laten verblinden door te denken dat gewoon gewoon is, maar alle volkeren zullen de Eeuwige als Schepper erkennen, oorlog zal niet meer bestaan, interne vetes behoren tot de historie en echte Sjalom zal ons aller deel zijn.
Nog vele jaren Chanoeka!
Binyomin Jacobs, opperrabbijn
Chanoeka 5773
