De 28e Utrechtse herdenking van Jom Hashoa vond dit jaar plaats in het Spoorwegmuseum. Dit voormalige Maliebaan-station was de plaats waarvandaan zo’n 1.200 Utrechtse Joden werden gedeporteerd. Opperrabbijn Jacobs hield een bevlogen betoog leidend tot overdenking, ook van actuele gebeurtenissen.
Waarom zijn we hier bijeen? Om te leren van het verleden? Misschien wel. Want het Spoorwegmuseum heeft toch als doel educatie. Opdat we leren van het verleden, van de geschiedenis? Geachte aanwezigen: ik ben geen historicus, maar één historische wetmatigheid staat voor mij als een paal boven water: ik durf met een keiharde zekerheid te stellen dat het een historisch gegeven is dat er van de historie niets en nooit wordt geleerd. De historie blijft zich herhalen, begint onschuldig en eindigt rampzalig…. Om vervolgens, eerst gebukt gaande onder een diep en oprecht schuldbesef, langzaam weer te vervallen in een verleden dat inmiddels al te ver weg is om herhaling te kunnen voorkomen en waarin de grens tussen dader en slachtoffer langzaam maar zeker verdwijnt.
Boston, Vorden
Hoe zou u reageren als ik u verkondig dat ik van mening ben dat in Boston de slachtoffers van de gruwelijke aanslag en de dader in een gezamenlijke dienst moeten worden herdacht?
En terwijl ik dit zeg zie ik u verbijsterd en vol onbegrip naar mij kijken…… Terwijl in Vorden, een uurtje hier vandaag, op 4 mei de onschuldige slachtoffers en de bewuste daders in gezamenlijkheid worden herdacht: Verzoening? En wat met de gevoelens van de slachtoffers die overleefden? De grens en het onderscheid lijkt verdwenen!
Confronterende tentoonstelling
Een jaar geleden kwam bij mij thuis een Syriër. Hij was opgevoed als een Islamiet en op latere leeftijd bekeerd tot het christendom. Hij was grootgebracht met de weet dat ‘Joden’ iets heel ergs is dat moest verdelgd worden. Wat ‘Joden’ was wist hij niet. Een volk? Een Land? Een ding? Het was hem onbekend! Maar één ding stond vast: het was iets heel ergs en slechts!
Is het verwonderlijk dat een kind met zo een opvoeding Joden haat? Daarom is het van vitaal belang dat er hier een confronterende tentoonstelling is. Dat de jeugd hier komt. Ook en juist de leerlingen van scholen waar over de Holocaust niet gesproken mag worden.
Treinen die de verkeerde kant opgingen
Treinen die de verkeerde kant opgingen, een verkeerd traject kozen, bestuurd door verkeerde machinisten of misschien door goede machinisten die de verkeerde weg volgden, meededen met de meute, geen eigen richting durfden te bepalen. Weet u, lieve mensen, in Nederland waren maar weinigen echt fout, maar ook waren maar weinigen echt goed! De meesten lieten het gebeuren, volgzaam en lijdzaam, misschien hebben ze hun verstand en bovenal hun gevoel op nul gezet. En zo vervoerden ze hun medemens naar de hel om daarna met een lege trein terug te keren, op weg naar de volgende vracht die weer precies op tijd moest vertrekken en worden afgeleverd.
Is dit geschiedenis? Louk, mijn vriend, jij hebt als kind in de beestenwagen gezeten die hier binnen staat opgesteld. Is dit geschiedenis? Is dit voor jou verleden tijd?
We wilden samen, Louk en ik, met de trein naar Utrecht komen om hier in gezamenlijkheid, Christenen en Joden, de jaren ’40-’45 te herdenken. Maar Louk kan geen trein in, het noodzweet breekt hem uit, het transport van 70 jaar geleden wordt voor hem weer akelig actueel. Het is geen geschiedenis voor Louk en het mag niet tot geschiedenis verworden voor ons allen.
Aartsbisschop
De treinen reden de verkeerde kant op……. Terwijl hier aan de Maliebaan, op slechts enige honderden meters afstand, in de kluis van het Aartsbisschoppelijke Paleis, de cartotheek was opgeborgen met namen van kinderen die door verzetshelden werden ondergebracht bij duikouders die, met groot gevaar voor eigen leven, Joodse kinderen in hun gezin liefdevol opnamen. Het summum van lafheid en het summum van moed, zo dicht bij elkaar.
Bijeen om te gedenken
Lieve mensen, ik ben dankbaar dat deze tentoonstelling er is, op deze plaats en zo bewust verbonden aan de Nederlandse Spoorwegen.
Maar eigenlijk zijn we hier niet bijeengekomen om te spreken over het nut, de educatieve waarde, de les uit het verleden ten behoeve van het heden en ten behoeve van de toekomst.
We zijn hier bijeen om te gedenken, eer te betonen aan hen die wij, de Nederlandse samenleving, hebben afgevoerd, vernederd, vermoord, vergast. We willen ze even hier in hun Utrecht, waar ze zo erg graag gewoon hadden willen sterven, een plekje geven, in onze gedachten, dicht bij de trein die dienst deed als lijkwagen en hen afvoerde via de schoorstenen van de crematoria naar de duisternis van de vergetelheid. Wij willen ze nog even gedenken.
