Een van de meest venijnige gevolgen van oorlogsgeweld is verstoring, of zelfs verlies van relaties met dierbaren. De centrale vraag in het boek Pijnlijke Verrijking van Fedia Jacobs is hoe de innerlijke band met de betekenisvolle ander kan worden hersteld. Wanneer dat lukt, kan het bestaan weer leefbaarder worden.
Wat voor Jacobs telt is het verbeteren van de geestelijke gezondheid van joods Nederland door een meer adequate hantering van de doorwerkende betekenissen van de Jodenvervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog.
In Pijnlijke verrijking nodigt psychiater Samuel Rubinstein, alter ego van auteur en psychiater Fedia Jacobs, de lezer uit aanwezig te zijn bij therapiegesprekken met cliënten wier bestaan door oorlogsgeweld getekend is. Zo maakt de lezer kennis met een zoon van een Joods kampslachtoffer, een oorlogsveteraan, een dochter van een politiek vluchteling, een dochter van een Indisch troostmeisje, een Joodse oorlogswees en een burgeroorlogsgetroffene.
Van dichtbij volgt de lezer de problematiek waarmee de cliënten worstelen. Rubinstein vertelt ook over twijfels en emoties die de ontmoetingen bij hem teweegbrengen. Daders van ‘man made disaster’ gaan op grove manier over menselijke grenzen heen. Psychotherapie van de gevolgen van deze misdaden benadert die grenzen op respectvolle wijze. De sobere aanpak van Rubinstein maakt gebruik van de mogelijkheid van de menselijke geest om aan omstandigheden actief betekenis te geven.
Dokter Rubinstein wisselt de gevalsbeschrijvingen af met reacties waarmee hij te maken krijgt tijdens lezingen voor direct betrokkenen en vakgenoten. Hij maakt zichtbaar dat gevolgen van oorlogsgeweld diep doordringen in de maatschappij, de wetenschap en opvattingen van hulpverleners. Het boek begint en eindigt met een toelichting over de achterliggende visie en werkwijze, verhelderd aan de hand van een uitneembaar schema.
Jacobs vertelt in Het Parool dat hij bij zijn therapie uitgaat van drie belevingstoestanden, die hij innerlijke decors noemt. Het ‘daar en toen’, het ‘hier en nu’ en ‘het daar en nu’. Jacobs:
De eerste generatie blijft emotioneel in het daar en toen zitten, de plek en de periode van het geweld. De na-oorlogse generaties en partners laten zich vaak naar dat decor zuigen, in plaats van de getroffene naaste uit te nodigen vanuit het hier en nu over de ervaringen te praten. Daardoor komen relaties onder druk te staan. Waar wordt gezwegen over gebeurtenissen, waar schijnbaar onverklaarbare woedeaanvallen binnen het gezin worden getolereerd, worden ook de partners en kinderen belast.
Als het door psychotrauma nooit anders zal gaan tussen overlevenden en hun intieme naasten, heeft de gewelddadige onderdrukker pas echt gewonnen.
Dat laatste weigert Jacobs weigert te accepteren.
In het NIW legt Jacobs, die zelf traditioneel-Joods leeft, uit wat het Jodendom voor hem betekent in zijn werk.
Ik heb in het jodendom een richtsnoer. Dat steunt me en het is een geweldig instrumentarium, anders ging ik kopje onder in het contact met al die mensen met tragisch verlopen levens. Ik vraag me daarbij niet zozeer af ‘waarom’ dingen gebeuren, maar hoe we nu verder moeten. Er is altijd weer een nieuw begin.
Fedia Jacobs (1956) is sinds 1987 als psychiater verbonden aan het Sinai Centrum (Amstelveen). Hij schreef met Pijnlijke Verrijking een openhartig en hoopgevend boek over psychotherapie met oorlogsgetroffenen en hun naasten.
Pijnlijke Verrijking
Rouw en herboren relaties in de slagschaduw van oorlogsgeweld
Fedia Jacobs, augustus 2012
ISBN 978 90 77557 93 8 | € 14,95 | Leverbaar via de boekhandel
