Op 4 mei sprak rabbijn S. Katz uit Amsterdam bij de Dodenherdenking in Veenendaal. Hij keerde voor een avond terug naar de plaats waar hij opgroeide en waar zijn vader als Duits-Joodse vluchteling ondergedoken zat. Burgemeester Ties Elzenga en rabbijn Samuel S. Katz bezochten voorafgaand aan de Dodenherdenking samen de gedenksteen voor de in de Tweede Wereldoorlog omgekomen joden in de keermuur van de Duivenweide. Lees hier het Veenendaalse levensverhaal. De aan de Veenendaalse Stationssingel geboren Samuel Simon Katz kijkt nog steeds met dankbaarheid terug op de Veenendaalse periode in zijn leven. Hij vertelt ons uitgebreid over zijn vader Leo die dankzij Ton en Ger van Dam de Tweede Wereldoorlog heeft overleefd, maar ook welke belangrijke plaats Veenendaal binnen de familie Katz blijvend heeft ingenomen.
Kristallnacht
Kort na de Kristallnacht in november 1938 werd zijn vader op 10-jarige leeftijd door zijn ouders op transport gezet naar Nederland. In Duitsland werden in die dagen maar liefst 267 synagogen in brand gestoken en ongeveer 7.500 bedrijven van joodse ondernemers vernield. Opa Sally Katz zag voor joden donkere wolken boven Duitsland hangen en besloot om zijn enig kind, zijn andere twee zoons waren reeds op jonge leeftijd overleden, nog diezelfde maand het land uit te sturen.
Samuel: ,,Mijn in Frankfurt am Main geboren vader Leopold (Leo) kwam in Utrecht in een joods weeshuis waar hij ruim een jaar heeft gewoond. In februari 1940 kwam het kinderloze joodse echtpaar Reinold en Femmi van Essen uit Veenendaal aan de familie Van de Kleij, die het weeshuis beheerde, vragen of ze soms een lieve joodse jongen in het weeshuis hadden. De keus viel toen op mijn 11-jarige vader. Op deze wijze kwam mijn vader, die nu in Jeruzalem woont, in Veenendaal terecht en achteraf is dit zijn redding geweest. Opa Sally kwam om het leven in concentratiekamp Sobibor en oma Recha in Auschwitz. Mijn vader heeft zijn ouders nooit meer gezien, wel hebben ze elkaar nog enkele brieven gezonden. Jaren na de oorlog werd onze familie gebeld omdat er in vaders geboortedorp in Duitsland een gebedenboek was gevonden met daarin de naam Katz. Het boek was van oma Recha en achter de naam van haar zoon Leopold stond: 1938 ausgewandert.”
Onderduiken
Toen Nederland ook bij de Tweede Wereldoorlog betrokken raakte probeerde Hitler de joden zoveel als mogelijk was richting Amsterdam te krijgen. Ook het gezin Van Essen en hun pleegzoon Leo vertrokken in 1943 naar Amsterdam. In die eerste nacht in Amsterdam stond er plotsklaps een voor hen vreemde man in de kamer van het huis en die vertelde hen door een tunnel gekomen te zijn. Ook vertelde hij Duitsers weggestuurd te hebben. Het gezin Van Essen schrok hier zo van dat ze spoorslags richting Veenendaal vertrokken en direct het aanbod van hun klant de kruidenier Ton van Dam om bij hem in huis onder te duiken aannamen.
Op dit adres zaten soms wel zeven joden ondergedoken. Het toilet zat op de benedenverdieping waardoor de onderduikers door de kamer heen moesten hetgeen ooit weleens door buren gezien moet zijn, maar men heeft de onderduikers nooit verraden. Als de familie Van Dam visite kreeg moesten de onderduikers, om zichzelf niet te verraden, muisstil zijn.
In maart/april 1944 werd Anton van Dam gearresteerd en naar kamp Amersfoort overgebracht. Maar ondanks alle ellende liet mevrouw Van Dam de onderduikers in haar woning verblijven en stuurde hen niet weg. De familie Van Essen, die tot de bevrijding op 9 mei 1945 in het geheim op de bovenverdieping van het winkelwoonhuis woonde, had de Pentateuch, de gebedsmantel en het gebedenboek meegebracht zodat ze in ieder geval op joodse wijze konden bidden.
Verlangen
Na de oorlog begon Leo Katz als jongste bediende in de zaak van de familie Van Essen in de Hoofdstraat, die bij veel Veenendalers nog bekend is als ‘Het Suikervat’, en klom op tot mede-eigenaar. Het bedrijf was later gevestigd in het onlangs afgebroken complex aan de Binnenronde en werd overgenomen door de VIVO.
In september 1970 vertrok het gezin Katz met hun kinderen Rachael, Samuel, Batja en Ruth naar Amsterdam omdat daar voor de kinderen betere opleidingsmogelijkheden waren. Samuel: ,,Mijn moeder heeft nog veel gecorrespondeerd met de families Van de Bos, Karsten en Breekveldt in Veenendaal.”
Vader Leo is in het bedrijfsleven actief geweest tot 1984. Tussen 1984 en 2000 heeft Leo, die afstamt van het priestergeslacht van Levi, zich ingezet voor de joodse gemeenschap in Amsterdam en was hij ongeveer tien jaar voorzitter van de Sinai kliniek voor joodse gezondheidszorg. In 2000 werd het verlangen van Leo en Naomi Katz om te leven tussen de joden in Israël te groot en vertrokken ze naar Jeruzalem waar ze slechts enkele huizen verwijderd van hun dochter Rachael wonen. Hun andere drie dochters wonen in de Britse steden Londen en Manchester.
[bron: Veenendaalsekrant.nl]
