De Wassenaarse wijkpredikant Kees Mos staat in de belangstelling vanwege een uitzonderlijk staaltje theologisch antisemitisme. Opmerkelijk genoeg verklaarde hij enkele weken na zijn preek te hebben gehouden juist een diepe verwantschap met het Jodendom te voelen. Dat blijkt niet bepaald uit zijn preektekst. Die in de ogen van de dominee, achteraf, als ‘niet uitgesproken’ moet worden beschouwd. Ook de landelijke kerkorganisatie distantieert zich van de gehouden preek.
In maart 2005 hield dominee N.K. Mos van de Wassenaarse Messiaskerk een [online te lezen] zondagse preek die binnen de kerkgemeenschap tot zo veel commotie leidde dat de inhoud aan een speciale visitatiecommissie werd voorgelegd.
In zijn preek schildert Mos de Jood af als een verrader: “De Jood in ons is een verrader, zegt Matthëus. En hij laat het zien aan de manier waarop Jezus er in wordt geluisd… Het heil wordt door de Jood voor geld verkwanseld, zegt Matthëus.” Zich beroepend op Matthëus, zegt Mos, dat de Jood “een volledige omkering van Gods woord…” bewerkstelligt. “Het wordt een boom die scheidt in plaats van een boom die verbindt.”
Geen bijzondere maatregelen
De commissie heeft geoordeeld dat de preek “zo niet gehouden had mogen worden”, maar dat er “geen reden is om tegen ds. Mos bijzondere maatregelen te nemen”. De kerkenraad van de Messiaskerk nam deze zienswijze onlangs onverkort over.
Ook stelt de visitatiecommissie: “De preek bevat, wellicht niet direct zo bedoeld, duidelijk anti-joodse elementen en heeft bovendien oude wonden bij sommige gemeenteleden weer opengehaald’’. De preek blijkt, zo meldt het Nederlands Dagblad, aanleiding tot grote spanningen tussen ds. Mos en zijn collega-predikant in de Messiaskerk en enkele leden van de kerkgemeente. Zo’n zeventig kerkleden hebben in twee open brieven aan de kerkenraad de schorsing van Mos geëist. Ook willen ze dat de raad opstapt, omdat de zaak is genegeerd. Dominee Mos is vanwege de affaire met ziekteverlof gegaan.
Verzoening
Mos, zijn collega-predikant en de gemeenteleden dienen zich met elkaar te verzoenen. Dat heeft de Kerkenraad besloten. Wanneer dat niet lukt, dan zal worden verzocht om overplaatsing van de in opspraak gekomen dominee. De Messiaskerk is diep verdeeld in aanhangers van de ‘rationele’ dominee Schüssler en volgelingen van de ‘impulsieve’ dominee Mos. Die kunnen al langere tijd niet meer samen door één deur.
Volgens een ANP-bericht vindt de scriba van de Messiaskerk de tekst van de preek ‘niet oorbaar’. Hij vindt het ‘ernstig dat de preek aanschurkt tegen antisemitisme’.
Invallend voorganger Van Veen gooit nog meer olie op het vuur door naar aanleiding van de kritiek die het Cidi op de preek heeft geleverd fel uit te halen naar het slachtofferschap van het Joodse volk en juist daarom te pleiten Israel te bekritiseren. ‘Waarvoor we nu moeten oppassen, is dat ons schuldgevoel over de genocide niet leidt tot een kritiekloze houding tot de staat Israël. Want dat helpt Israël en de joden niet. Zij blijven daardoor steken in hun slachtofferrol en hebben de neiging in alles antisemitisme te zien. Dat proefde ik ook deze week, in de golf aan publiciteit die over ons is gestort.’
Pesach en Pasen
Nog geen maand na dat Mos zijn preek heeft gehouden, komt hij aan het woord in een dubbel-artikel met rabbijn R. Evers. Zoals wel vaker vallen Pasen en Pesach bijna samen (nooit exact op de zelfde dag, daar heeft de Kerk via ingewikkelde kalenderberekeningen voor gezorgd!). Rabbijn Evers kenschetst de Joodse viering; Mos vertelt na de dienst op Goede Vrijdag over de beleving van het christelijke Paasfeest. De journalist is op zoek naar een verband tussen beide feesten. Bij de NRC-journaliste laat Mos de indruk achter dat christenen met Pasen een diepe verwantschap voelen met joden.
Diepe verwantschap
Goede Vrijdag en Pasen vallen dit jaar gelijk met het joodse pesachfeest. Maar ook als dat niet het geval is, voelen we een diepe verwantschap, zegt Mos. “Beide feesten hebben dezelfde oorsprong. Jezus, een jood, had net Pesach gevierd toen hij werd opgepakt en gekruisigd. Daardoor kreeg dat feest voor een deel van de joden een nieuwe betekenis: de kruisiging en herrijzenis van Jezus. De mensen die de nieuwe interpretatie aanhingen, werden de christenen. Daarna zijn die twee godsdiensten uit elkaar gegroeid.”
De joden vieren met Pesach de uittocht uit Egypte, de bevrijding van de slavernij. Maar ook voor de christenen staan deze dagen in het teken van bevrijding. Mos: “Met Pasen staat Jezus op uit het graf. Dat kun je symbolisch opvatten: God heeft de mens aanvaard in al zijn slechtheid. Het is heel ellendig wat er gebeurd is, maar we krijgen een kans om overnieuw te beginnen. Het leven heeft overwonnen.”
Hitler
Dat ‘overnieuw’ beginnen is er voor de Joden niet bij. Zo blijkt uit het vervolg van de preek die Mos enkele weken eerder in zijn kerk hield.
Na gezegd te hebben, dat “de zonde van de Jood is dat hij weigert een mens te zijn” en nadat hij de Jood “een silent killer” te hebben genoemd voert Mos Hitler op. Volgens de Wassenaarse predikant was Hitler “eigenlijk veel beter in de bijbel thuis dan wij gewoonlijk voor waar willen houden.” Hitler heeft deze, op zich bijbelse gedachte tot z’n uiterste consequentie uitgewerkt. “Want Hitler zei: dan moet de jood ook maar verdwijnen! Want er moet toch een nieuwe mens komen! Deze door God uitverkoren mens heeft zich als Judas bewezen. Als een verrader van Gods zaak, als deserteur, als vijfde colonne. Dan moet er een nieuwe mens komen.”
Op Bijbelse bodem
Verder op in zijn preek komt Mos nog eens op Hitler terug: “Hitler wilde de Jood in ons midden definitief uitdrijven. Dat klinkt misschien heel vreemd, maar hij staat daarmee op bijbelse bodem. Want de Jood in ons leeft aan zijn goddelijke roeping voorbij en hij doet zijn schepper lelijk tekort. Wij hebben Hitler in de afgelopen decennia als een monster afgeschilderd. Maar monsters bestaan niet.”
‘Abjecte antisemitische inhoud’
Het CIDI heeft aan de kerkenraad van de Messiaskerk in Wassenaar verzocht dominee Mos ‘met onmiddellijke ingang op non-actief’ te stellen wegens het houden van een preek met een “abjecte antisemitische inhoud”. Mos is al met ziekteverlof gegaan. De Wassenaarse kerk zegt de dominee niet op non-actief te kunnen stellen. Scriba Visscher: ,,Predikanten zijn in dienst van de Landelijke Protestantse Kerk Nederland. Alleen deze organisatie kan daarover beslissen.’’
In zijn brief aan de kerkenraad schrijft CIDI het vreemd te vinden dat de kerkenraad niets beter weet te doen, dan de aanbeveling van de visitatiecommissie “klakkeloos” over te nemen. In de brief wordt niet alleen aangedrongen op het op non-actief stellen van de Wassenaarse predikant, maar ook op een inhoudelijk oordeel van de kerkenraad over de gewraakte preek.
Verstoord
De centrale Protestantse Kerk waaronder Mos ressorteert geeft wel een inhoudelijk oordeel op de predikatie en zegt zich van de inhoud er van te distantiëren. Het bestuur van de Protestantse Kerk ziet aanleiding tot zorg en verontwaardiging naar aanleiding van de inhoud van de preek.
De PKN reageert in eerste instantie verstoord op het Cidi en stelt dat een speciale visitatiecommissie zich al over de zaak had gebogen en tot de conclusie was gekomen dat deze preek zo niet had moeten worden gehouden. “Dat had ook de predikant zelf reeds geconstateerd in verklaringen kort na en enige maanden na het houden van de preek. Daarin heeft hij de preek ingetrokken, met de mededeling dat deze als niet gehouden moet worden beschouwd.” Ook het Moderamen (bestuur) van de PKN neemt afstand van de gepubliceerde en intussen ingetrokken preek. Scriba Nico Visscher: “De preek werd teruggetrokken, maar Mos is bij de inhoud en theologische achtergrond van zijn preek gebleven.’’ Mos heeft verklaard dat hij ’inhoudelijk van de preek van 13 maart geen afstand kan nemen’.
Verder vond de kerkenraad Mos’ actie door op een zondag in november in de kerkbanken briefjes te leggen met het verzoek ’te doen alsof deze preek niet gehouden is’, onvoldoende, omdat daarmee alleen de toen aanwezige kerkgangers werden bereikt. “Zo ga je niet om met een kwestie die veel onrust heeft veroorzaakt’’, aldus Visscher.
Wel uit het PKN-Moderamen kritiek op de handelwijze van het CIDI. “De landelijke kerk voelt zich enigszins overvallen door de CIDI-publicatie, die geen rekening houdt met datgene wat er in het afgelopen jaar reeds is gezegd en gebeurd. De door de kerk gewaardeerde dialoog met Israel, waarvan de visienota van de Protestantse Kerk getuigt, wordt op deze wijze evenmin bevorderd.” Vanuit Joodse kring is juist veel kritiek gekomen op de nota over Israel waarnaar de PKN verwijst.
‘Door en door antisemitisch’
De preek die de Wassenaarse predikant N.K. Mos in maart 2005 hield, is ‘door en door anti-semitisch’. Dat zei prof. Simon Schoon, hoogleraar verhouding jodendom-christendom aan de Theologische Universiteit Kampen, in het IKON-radioprogramma De Andere Wereld. Volgens hem is de preek bijna in de kerkelijke doofpot beland. Schoon: ”Je zou maar Jood zijn, een hoofdrol spelen in de religie van een ander en maar horen dat je de verpersoonlijking bent van het kwaad!”
Schoon noemt de uitlatingen ontoelaatbaar. ”De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) heeft uitgesproken ‘onopgeefbaar verbonden’ te zijn met Israël. Dan zou een predikant wel beter moeten weten”. In de preek zijn volgens hem bijbelteksten van Mattheus en geschriften van de theoloog Miskotte ‘uit hun verband gerukt en verkeerd toegepast op de gemeente’.
Metaforisch
Een heel andere reactie op de nieuwsberichten over de Wassenaarse dominee luidt: “De tekst van Ds. Mos heeft niets met ‘antisemitisme’ te maken. Hij gebruikt hier het woord ‘jood’ in metaforische zin, en interpreteert het woord ‘jood’op op een niet eigentijdse wijze, welke niet strookt met de interpretatie van de thans heersende opvatting en betekenis van dit woord.”
Schoon: ”De predikant heeft de preek na acht maanden ingetrokken omdat er mensen over vielen. Maar hij verklaarde ook publiekelijk nog steeds achter de inhoud te staan.” Daarom is het volgens de hoogleraar ‘begrijpelijk’ dat het CIDI publiekelijk aan de bel trekt.
‘Laakbaar naïef’
Theoloog Henk Vreekamp was jarenlang predikant voor Kerk en Israël. Hij zegt Mos uit die tijd nog te kennen. Na diens preek te hebben gelezen zegt Vreekamp: “Mijn collega heeft niet de bedoeling gehad om tot antisemitisme aan te zetten, maak ik op uit zijn tekst. Maar hij schiet wél helemaal uit de bocht. Hij gaat verder in het spoor van de theoloog Miskotte die het woord ’jood’ niet gebruikte voor het volk maar als symbool voor ‘de jood in ons’, het slechte deel van het innnerlijk van de de mens, concreet: van de christen. Dat wat je kwijt moet. Die vergelijking kón nooit en kán helemaal niet meer sinds de Tweede Wereldoorlog. Bovendien houdt Mos zich niet aan deze leer. Hij zegt bijvoorbeeld dat Hitler de bijbel beter kende dan veel mensen dachten, omdat hij vond dat de joden in ons midden definitief uitgedreven moesten worden. Maar Hitler bedoelde daarmee wel degelijk het joodse volk en niet de ’jood’ in onze gedachten. Toch eindigt de preek met dat God ons allemaal nabij is, ondanks onze slechte, ’joodse’ kant. Deze preek is laakbaar naief maar de boodschap is niet antisemitisch. ’’
Klik HIER voor de tekst van de preek van dominee Kees Mos.
