De universiteiten van Utrecht en Maastricht schrappen met onmiddellijke ingang de naam van Nobel-prijswinnaar Peter Debye (1886-1966), waarnaar ze een instituut en een prijs hebben vernoemd. NIOD-onderzoek heeft vastgesteld dat er sprake is van ‘onduidelijkheid die is gerezen over Debye’s opstelling eind jaren dertig in nazi-Duitsland’. Hij lijkt als vooraanstaande wetenschapper met Nederlands paspoort in Berlijn actiever met het Hitler-regime te hebben samengewerkt dan tot nog toe werd aangenomen.
Peter Debye was van 1912 tot 1914 hoogleraar theoretische fysica in Utrecht. Hij leefde van 1884 tot 1966. Inm 1936 ontving Debye de Nobelprijs voor de scheikunde voor zijn bijdragen aan de studie van de structuur van moleculen.
Andere naam
De Universiteit Utrecht gaat nu op zoek naar een nieuwe naam voor het Debye-instituut. Ook de Maastrichtse Peter Debye-prijs krijgt een andere naam. De betekenis van ‘het eminente wetenschappelijke werk van Debye als fysisch chemicus’ staat niet ter discussie, melden beide universiteiten.
De Universiteit Maastricht heeft naast een vraag aan het Niod, ook opdracht gegeven tot het vervaardigen van een wetenschappelijke monografie over de Nobelprijswinnaar. In het Debye-instituut op de Uithof in Utrecht werken chemici en natuurkundigen samen. Een nieuwe naam voor het onderzoeksinstituut is nog niet bekend.
Joodse Gemeente
De Joodse Gemeente Limburg vindt dat het beeld van de omstreden Nobelprijswinnaar Peter Debye in het stadhuis van Maastricht moet verdwijnen. Voorzitter Benoit Wesly van de Joodse Gemeente in Limburg heeft dat verklaard tegenover de regionale omroep. Ook het plein en de laan die naar Debye zijn vernoemd moeten een andere naam krijgen.
De gemeente Maastricht wil echter eerst verder onderzoek doen en volgt daarmee niet de lijn van de twee universiteiten.
Verhinderen
Albert Einstein heeft in 1940 geprobeerd de Nederlandse Nobelprijswinnaar Peter Debye te verhinderen naar Amerika te komen, vanwege diens actieve medewerking aan het Hitler-regime. Debye gaf in 1938 leiding aan het zuiveren van joden en niet-ariërs van het Deutsche Physikalische Gesellschaft, waarvan hij toen voorzitter was.
Op 9 december 1938 schrijft Debye aan alle leden van het wetenschappelijke gezelschap dat hij ertoe oproept dat alle joodse en niet-arische leden zich terugtrekken. Hij eindigt met: ‘Heil Hitler! ’
Trotseren
Volgens de historicus T. Reckman die over Debye in het Maastrichtse blad De Ster schreef, trotseerde Peter Debye juist de nazi’s. Ook hielp Debye de Joodse kernfysica Lise Meitner Duitsland uit te vluchten. Reckman wijst er op dat onder de brief van december 1938 een handtekening ontbreekt en bovendien deze brief werd gedicteerd door directeur Carl Bosch van het chemiebedrijf IG-Farben. De Deutsche Physikalische Gesellschaft stond sinds 1937 onder leiding van IG-Farben-directeur Bosch. De nazi’s en het bedrijf sympathiseerden met elkaar. Volgens Reckman weigerde Debye zijn handtekening onder de brief te zetten en daarmee was zijn positie in Duitsland onmogelijk geworden. De nazi’s stuurden de Nederlandse chemicus daarop weg.
Betrouwbaarheid
Ondanks deze aangedragen argumenten verzochten de universiteiten van Utrecht en Limburg het Niod onderzoek te doen naar de betrouwbaarheid van de door een andere historicus, Rispens, geraadpleegde bronnen. Het Niod heeft de bronnen bestudeerd en is tot het oordeel gekomen de conclusies van Rispens plausibel te vinden.
