Het Van Gogh Museum heeft van een particuliere verzamelaar een tekening van Vincent van Gogh gekocht waarop de schilder de Haags-Joodse boekverkoper Jozef Blok afbeeldt. Blok werd de openlucht-bibliothecaris van het Binnenhof genoemd, de plaats waar hij zijn boeken verkocht.
Jozef Blok was een bekende straatboekhandelaar in Den Haag. Hij handelde in literatuur en tijdschriften en stond bekend als de ‘open-lucht-bibliothecaris van het Binnenhof’. Van Gogh kocht bij hem onder andere 21 complete jaargangen van het tijdschrift The Graphic, waaruit hij de illustraties knipte die hij verzamelde. Begin november 1882 meldde hij aan zijn broer Theo: ‘Weet ge wie ik vanmorgen getekend heb? Blok de boekenjood, niet David, maar die kleine die op ‘t Binnenhof staat. […] Ik ben erg blij met Blok, hij brengt me dingen van veel jaren geleden in herinnering.’ Het woord boekenjood is een in die tijd in het reguliere spraakgebruik aanvaard woord en is onder meer gehanteerd in het Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde van 1875.
Ook na een bezoek aan de Amsterdamse Oude Manhuispoort gebruikt Vincent van Gogh het woord ‘boekenjood’ in een brief aan zijn broer Theo: “Had gelegenheid bij een boekenjood, die mij Latijnsche en Grieksche boeken bezorgt die ik noodig heb, uit eene groote partij prenten uit te zoeken en niet duur, 13 stuks voor 70 cts.”
Van Goghs portret van Jozef Blok (1832-1905) geeft goed de markante kop van de boekhandelaar weer. Het is duidelijk dat hij hier daadwerkelijk een portret wilde maken. Gewoonlijk streefde Van Gogh er in die tijd naar om types uit te beelden, niet zozeer de individuele trekken van een bepaalde persoon. De koppen die hij in zijn Hollandse periode vervaardigde, ook die uit Nuenen, zijn vaak hoekig en ruw in zwarte tekenmaterialen uitgevoerd, waarmee het niet meer dan studies zijn.
Het portret van Blok is daarentegen zeer verzorgd uitgevoerd in potlood en waterverf; de bakkebaarden werden extra aangezet met zwart lithografisch krijt. Aangezien Van Gogh in die tijd liever kleur vermeed omdat hij dat nog te lastig vond, is het gebruik van waterverf opmerkelijk. Het bevestigt de status van dit werk: met recht mag deze tekening het enige werkelijke portret worden genoemd dat we kennen uit Van Goghs Nederlandse periode.
Omdat een voorbeeld van een volwaardig getekend portret tot op heden ontbrak, vormt deze nieuwe tekening een waardevolle aanvulling op de collectie van het Van Gogh Museum. Bovendien verschijnen belangrijke tekeningen van Van Gogh niet vaak op de markt. Mede om die reden is het bijzonder te noemen dat het Van Gogh Museum de hand wist te leggen op dit portret dat dateert van 1885. Het is afkomstig van een particuliere verzamelaar.
Het portret van Jozef Blok is tot en met 16 mei 2005 te zien op de expositie De Haagse School en de jonge Van Gogh in het Gemeentemuseum in Den Haag. De tekening wordt tevens opgenomen in de tentoonstelling Van Gogh tekenaar, die van 1 juli tot en met 18 september 2005 wordt georganiseerd in het Van Gogh Museum en waarvoor de 100 mooiste tekeningen uit Van Goghs oeuvre bij elkaar worden gebracht.
